Direct naar tekst van: David Harvey over kapitalisme

De 99 van Amsterdam website

David Harvey over kapitalisme

‘In 2006 waren er wereldwijd 800 miljoen bezoeken door toeristen, nu is dat 1,4 miljard. Kapitalisme ziet toerisme als een manier van consumptie. Amsterdam wil die toeristen hebben, maar daardoor wordt alles een grote Airbnb … het gaat misschien goed met de economie, maar niet met de bewoners. Dat roept reacties op, zoals bewegingen van buurtbewoners in Barcelona, maar de besturen zijn gegijzeld door de economie.’

David Harvey is een invloedrijk denker, sociaal-geograaf en hoogleraar aan de City University of New York, schrijver van Rebel Cities: From the Right to the City to the Urban Revolution en van Marx, Capital and the Madness of Economic Reason

Monsterlijk onmogelijk

‘Vanaf de maan gezien is er nu veel protest: Paris, Santiago, Beiroet, … Over de hele wereld horen we dat het dominante economische model niet werkt. Het werkt wel voor de bovenste 1 of 10 procent, niet het grootste deel van de wereldbevolking.’ Volgens Harvey kun je er op twee manieren naar te kijken. Het probleem is neoliberaal bezuinigingsbeleid. Of het probleem is niet het neoliberalisme, maar kapitalisme.

De protesten zijn ook gericht tegen hervormingen die alleen de vorm van kapitalisme opfluffen, met de belofte dat zo de klimaatcrisis en andere wereldwijde problemen worden aangepakt. Harvey vindt dat kapitalisme het probleem is. Marx beschouwde deze economische ordening ‘barbaric’, arbeiders en de maatschappij als geheel werden barbaars behandeld. Dat ging destijds over Manchester, ‘maar als je nu de industriële organisatie bekijkt in China of Bangladesh, dan is dezelfde kritiek nog steeds gerechtvaardigd. Het is dezelfde logica, met een nieuw motief: de noodzaak van zo groot mogelijke groei, gedreven door winst moet kapitaal continu groeien.’

Meer cement

Harvey rekent voor dat toen hij 15 jaar was, het totale bbp van de hele wereld 19 triljoen dollars bedroeg. Tegen eind 2000 was dat al 40 triljoen, en nu zo’n 80 triljoen. Een verdubbeling in elke 25 jaar stuit nu op grote problemen. ‘Zoals klimaatverandering, dan kun je wel CO2-neutraal willen worden, maar de kapitalistische logica zoekt ook die verdubbeling.’

Hij wijst op veel andere indicatoren. De crisis van 2007-2008 bezorgde de kapitalistische economie een enorm probleem. Dat die wel overleefde, was door de enorme groei van China. Dat land investeerde in stedenbouw, nieuwe transportnetwerken en consumeerde daarvoor grote hoeveelheden grondstoffen. In twee jaar tijd gebruikte China 50 procent meer cement – een flinke uitstoter van broeikasgassen – dan de VS in 100 jaar, en werd een grootverbruiker van koper, ijzer, staal.

Toeristengroei

‘Het kapitalisme moet groeien om te overleven. Hoe moet kapitalisme dan versnellen als de markt zeer beperkt is? Dat betekent consumptie versnellen: consumptie zo organiseren dat het ‘onmiddellijk’ (instantaneous) opgaat en niet blijvend is. Je ziet dat producten steeds minder lang houdbaar gemaakt worden, zoals telefoons, computers, je ziet het aan de toename van afval en plastic enzovoorts. En daar zit een grens aan.’

Een van de vormen van onmiddellijke consumptie is toerisme. ‘Voor de crisis van 2008 waren er wereldwijd 800 miljoen toeristen, daarna 1,4 miljard. Dit legt grote druk op steden, je hebt meer hotels, transport en dergelijke nodig. Amsterdam wil die toeristen hebben, en daardoor wordt alles een grote Airbnb … De economie doet ‘t goed, de bewoners hebben het slecht. Kapitalisme zoekt consumptie van heel korte duur, en schept dit soort tegenstellingen. Dat roept reacties op, zoals bewegingen van buurtbewoners in Barcelona, maar de besturen zijn gegijzeld door de economie.’

Als we onszelf zien als onderdeel van relaties, dan hebben we een sterke capaciteit voor collectief handelen

Tien pond per week

Nadat de waarde van valuta niet meer op goud gestoeld was – dat werd in de VK in 1971 losgelaten – bepaalden de centrale banken die waarde. Zij drukken meer geld bij en passen Quantitative Easing toe. Quantitative Easing (QE) is massaal geld voor de aandelenmarkt naar banken pompen als oplossing voor de crisis.

De Bank of England onderzocht hoe QE uitwerkte op de economie . Daaruit bleek dat de onderste, armste 10 procent meer profiteerde dan de top – maar in absolute cijfers kreeg huishoudens aan onderkant er 10 pond per week bij, en de top 1000 pond. Het kwam erop neer dat de onderkant zo arm was, dat dat beetje een substantiële groei betekende. ‘De vraag is dan wat je liever wilt: veel geld en lage groei, of statistisch hoge groei, maar bijna geen inkomen?’

Harvey bepleit een alternatieve productie, een alternatieve manier van bestaan. ‘Die behoefte is er. Anders zitten we vast in eindeloze cirkels van eindeloze groei. En dat is monsterlijk onmogelijk.’

Haat en hekel

Hij krijgt een vraag uit de zaal: wat kunnen Rebel Cities en Amsterdammers doen? ‘Iedereen is betrokken bij specifieke onderwerpen en onderzoekt oplossingen op dat gebied: huisvesting, onderwijs, zorg … Het is zaak die strijd te verbreden. Dat is de les van al die protesten: de verschillende groepen praatten met elkaar en zagen de politiek van de stad als een geheel.’

Ook heeft Harvey een boodschap voor linkse bewegingen. ‘Zij hebben een lange geschiedenis van haat en hekel onderling, van elkaar beschieten. Klimaatcrisis en enorme ongelijkheid geven geen ruimte om te ruziën. Als we onszelf beschouwen als deel van een wereldwijde strijd, kan een lokaal protest in een krachtige beweging veranderen.’

Zijn voorbeelden tonen hoe het anders kan: ‘Rio kent zes linkse politieke partijen, elk met een eigen onderzoeksinstelling. Zij werken nu samen om de overwinning van Bolsonaro te onderzoeken, stonden samen op een podium, omarmden elkaar en werken nu aan een gemeenschappelijk antwoord. Libanon is ook een voorbeeld, daar zijn de religieuze conflicten intens, maar vanwege de economie staat de zoektocht naar alternatieven voorop.’

Hij verwijst ook naar de aannames van academici, ‘zij beweren vaak dat gewone mensen niet in staat zijn om politieke problemen te begrijpen. Maar dat zijn ze wel en vaak beter. De echte politieke kennis leeft in de buurt, de wijk, bewoners. Ik ben een beetje moe van academici, van mezelf.’

Overslaande vonk

Zijn we niet te klein, en is het niet te laat? ‘Als we onszelf als geïsoleerde atomen zien, dan hebben we niet veel macht. Maar als we onszelf zien als onderdeel van relaties, daar open voor staan, dan hebben we een sterke capaciteit voor collectief handelen.’ De laatste dertig jaar zijn protesten in alle steden zichtbaar, dat begint altijd met iets kleins, maar werkt als een vonk en groeit uit tot iets groters. Hij haalt de protesten in Gezi-park in Istanbul in 2013 aan – wat begon als een lokale protestactie tegen bouwplannen in het park, groeide snel uit tot een landelijke golf van protesten tegen onder meer het autoritaire beleid van premier Erdoğan. ‘Drie weken later waren alle Braziliaanse steden het decor van protesten. Mijn vraag of dat toeval was, kreeg als antwoord dat de Gezi-protesten sterke inspiratie was. Light a match.’

Lees The Right to the City door David Harvey. ‘Het is een recht om onszelf te veranderen door de stad te veranderen zoals wij die wensen.’ Bekijk hier de hele toespraak.

Lees hier de aanmoediging van Xavi Ferrer, hier wat Ted Howard bespreekt, en hier over de Amsterdamse workshops.
Lees hier meer over de internationale conferentie en de thema’s.
Lees hier over de achtergrond van beide conferenties.
Lees hier meer de K-buurt waar we te gast zijn.
Bekijk hier de fotogalerij Vier dagen, twee conferenties